Yaşamın bütününe baktığımızda ilgi alanlarımızın ve onların doyum bulma yollarının çeşitliliğini görürüz: Yaşamsal gereksinimlerimizi karşılamak için çalışmak zorunluluğu, toplumsal yaşamda uymamız gereken hukuksal kuralların sınırlamaları, ayrıca hiçbir zorunluğun ve kuralın belirlemediği gönüllü bireyselliğe dayalı arkadaş, eş-dost, komşuluk, vd. alanlar. Bunlar birbirinden bağımsız, kendi içine kapalı alanlar değil; tersine birbirini besleyen hem de bireyselliğimizin o alanlarda da deneyimlenebileceği zeminleridir.


Her insanın bu karakter çizgileri hiçbir kural, ilke, hukuksal sorumluluk altına alınarak herhangi bir dışsal dayatmayla oluşturulamaz, ortadan kaldırılamaz. Ayrıca yaşamın bu alanının yapılandırılmasının, yönlendirilmesinin planlanmasının kitabı, okulu, hukuksal ya da polisiye tedbiri yoktur. 

Her türlü dışsal dayatma doğal olarak bir direnç doğurur; çünkü insanın fıtratına-aslına özgürlük olan doğasına aykırıdır. Dışarıdan gelen uyarı, öneri, zorlama vb. girişimler buna hedef olan kimsenin kendi rızası olduğunda anlamlı ve işlevli olabilir. Bu durumda etkileşim dayatma değil bir paylaşıma, karşılıklı özgür bir ilişkiye dönüşmüş olur; üretken, besleyici, özlenir iletişim. Bireylerin dışarıdan bir dayatma, görev sorumluluğu, konulmamış kurallar olmadan kendilerini rahat hissetmesi bundan dolayı olsa gerek; kendini açık etme cesaretini gösterme, kendi tutum ve davranışları üzerinden kendini deneyimleme olanağını bulmuş oluyor.

Anlaşılacağı üzere bu alan günübirlik ilişkilerin yapısının ne olduğunun, kendine göre değer ve ilkelerinin olup olmadığı konusunu önümüze getiriyor.

İnsan kavramından söz etiğimizde onun her bireyinde ortak evrensel, varoluşsal bir yaşam enerjisinin temel olduğunu söylemiş oluyoruz. İnsana dair pek-çok tanımlama ve değerlendirme yapılagelmiştir. Onun bütün yapıp etmelerinin, amacının, içsel dürtülerinin bütünlüğü olarak, ki Platon bunu temsili olarak “Psykhe” sözcüğü ile ifade etmiştir Tasavvuf söyleminde nefes, nüfus sözcüklerinin kaynağı olan “Nefs, psikolojide “yaşam enerjisi” olarak dile getirilen bir kavram. Her insanın her davranışı, söylemi, amacı, öfkesi, hayalleri, tasarımları, idealleri kısaca insana dair ne varsa bu temelden doğar. Dolayısıyla birey kendini ifade etme ve gerçekleştirme yönünde her ne yapıyorsa, görünüşe çıkarıyorsa bunun gerisinde nefsinin, yaşam enerjisinin nesnel olguları olarak önümüze gelir. Bu, aynı zamanda geçici olanla kalıcı olanın zorunlu bağıntısını kurmamızın koşulu olarak değer kazanır.  

Geçici olanın geçici olmayanla içsel zorunlu bağlantısı kurulmayınca görüngüleri anlamak, anlamlandırmak ve olması gereken gerçekçi iletişim kurmak mümkün olamıyor.

Konuya biraz daha yakından bakmak gerekirse her birey doğuştan getirdiği, içinde biteviye bir itkide bulunan ortak yaşam dürtüleri ile yüklüdür: Örneklersek; verili yetileri ortaya çıkararak kendini gerçekleştirme isteği; ayrıca varlığının bir anlamı olduğunu, yapıp-etmelerinin başkaları tarafından onanmasını içten içe istemesi, kişisel onuruna saygınlık kazandırmak gibi. 

Varoluşsal süreç, zorunlu ve evrensel eğilimler her bireyin kendi yetileri, arzuları, tasarımları ve amaçlarının gücüyle varlık kazanır. Bu niteliklerin kaynağı ortak, ama hayata yansımaları her bireyde başka başkadır: Her insanın biricik-özgün-kendinde olmasının varoluşsal sebebi budur.

Olumlu-olumsuz; gösterişçi, sahici, öfkeli, anlayışlı tüm tutumların; ayrıca bilim, sanat, spor, ticaret her ne yaparsa yapsın tüm etkinliklerin kaynağı Nefs’dir (Psykhe, yaşam enerjisi). İnsanların karakterini, ahlaki özelliklerini, düşünce ve niyetlerini, ruhsal hallerinin içeriğini anlamak varlıklarında içkin olan bu temelle bağını kurmakla mümkün olabiliyor.

Bu söylediklerimiz yaşamımız için ne anlam ifade ediyor olabilir?  “Kendimizi bilmek”, anlamlı ilişkiler kurmak, güzel anılar ve dostluklar inşa etmek için. Toplumsal yaşamda ise özgürlük ve adalete yönelik, hak temelli eylemlerde bulunmayı göze almak ancak hayata alan açıcı gayretle gerçekleşebilir.

Bizler için kendini gerçekleştirmek en güçlü itki olsa da bu, bireyin kendi varlığının bir anlamı olduğunu kanıtlama duygusu, bir değeri olduğunun fark edilip onanması isteğidir. Bir insana akılsız, cahil, beceriksiz, daha pek-çok rencide edici yargıda bulunmak elbette onu mutsuz eder, ancak onu en derinden etkileyen şey: “hiçbir değerin yok, beş para etmezsin” yargısıdır. Nazi Auschwitz kampında bir SS sorumlusu demiryolu inşaatında çalışırken Victor Frankl’a şöyle der: “O kadar aşağılıksın ki seni dövmeye bile değmezsin”. Frankl, bunun kendini her şeyden daha çok etkilediğini söyler. Tersi noktadan baktığımızda ise yararlı, güzel, övgüye değer bir eylememiz, ayrıksı bir yanımız dile getirildiğinde bir hoşnutluk hissederiz.

Bunları dile getirmekten amaç, bireysel ilişkilerde olmazsa olmaz şu ilkeye dikkat çekmek: muhatabın zati olarak (özü itibariyle) bizimle eş değerde, kendine göre biricik, buna bağlı olarak varlığının bir anlamı olduğunu onadığımızı göstermek. Bunun ilk adımı yargısız, ötekini kendini savunmak durumuna düşürmeyen bir anlayışla davranmaktan geçiyor. Burada dikkat edilecek ilk şey sade-saf bir halde dinlemektir. Susmak kendi başına yeterli bir koşul olmuyor. Dışarıdan susmak kolay, ama içeriyi yani zihni susturmak o kadar kolay değil.

Dinlemek zihinsel bir disiplin gerektirir. Her ilişki deneyiminde sözlü diyalog sürecinde çağrışımlar, anılar, uykuda olan bilgi kırıntıları zihinde uyanır; dirençler, not vermeler başlar. Karşılıklı sözlü iletişimlerde dile getirilen düşünceler karşısında içten içe yargılamalar, yorumlar ve bunların nasıl ifade edileceğinin planları yapılır. Artık dinleme disiplini dağılmıştır. Ötekine karşı bu yargı ve yorumlamanın nasıl ifade edileceğinin planları yapılır.

İletişim yolları bulanmaya başlar. Bir konu üzerinde fikir paylaşımları, konu hakkında gerçeği aramanın yerini kimin kime baskın geleceği, kimin daha çok kabul göreceği bir çekişme ortaya çıkar, orada egoların cengi başar. Televizyonda, gazetelerde, sosyal medya kanallarında yorumcular arasında, bir doğa olayı   hakkında bile bilimsel tartışmalarda neredeyse hakarete varan atışmalara şahit olabiliyoruz. Ancak günübirlik ilişki ve iletişimlerde böylesi sorunların temel kaynağı egosal kaygı, bencilce hırslar değil zihinsel yapımızın doğal niteliğidir, yani varoluşsaldır. Eğer birisi diyelim ki sağlık hakkında bir şeyler anlatıyorsa kaçınılmaz olarak o anda benim kafamda sağlığa dair bildiklerim aklıma gelir. Duyusal uyarıları irademizle değil, algı organımızın hükmüyle fark ediyorsak, sözel iletişimlerin verdiği uyarıların zihnimizde çağrışımlar, anılar uyanmasını da irademizle durduramayız. Fakat uyarıların bilincimize baskı yaparak aklımızı bulandırmasına karşı koymak yargılarımızı belirlemek, amaç oluşturmak ve davranış biçimini belirlemek te bize bağlı. 

Zihin canlıdır; çünkü günlük yaşamın sonsuzca uyarıları, algı çeşitliliği, hayal dünyamız, zihnimize imgeler yükler. Hafızada çerçöpe dönüşen birikintiler düşünceleri dağıttığı gibi aynı güçler zekanın keskinleşmesinin, bilincin parlamasının, dengeli, farkındalıklı ve kendi kendisiyle dolu bir benlik oluşturmanın gıdası da olabilir; ancak bunun için ısrarlı bir gayret, kendini kendine konu edinerek içsel sorgulamalar yapmak koşuluyla.
 
Uzakdoğu bilgeliğinin insanlığa armağanı olan Yoga, Meditasyon yöntemleri, sufilerin nefs terbiyesi pratikleri hep zihin temizliğine yönelik somut deneyimlerdir. Pisagor’un okulunda taliplerine 5 yıl boyunca konuşma yasağı uygulandığı söylenir; zihnin gevezeliğini dizginlemenin en etkili yollarından birisi olduğu için. Bazı inanç ve geleneklerde susma orucu tutulduğu biliniyor. Susmak günübirlik ilişkilerde saygının ve nezaketin temeli, “dinleme edebi” deyişimiz bundandır. Edep, kişisel ahlaki yapımızın pratik uygulanışıdır, ötekinin değerine saygının da göstergesi