Pontus Rum Kaynakları, Kilise Kayıtları ve Soy Araştırması Perspektifinden Derin İnceleme: Karadeniz kıyısında yer alan Engiz, bugün idari olarak Samsun ilinin 19 Mayıs ilçesine bağlı bir yerleşimdir. Ancak bu küçük yerleşimin tarihi, modern idari sınırların çok ötesine uzanır ve antik çağlardan Pontus kültürüne, Bizans döneminden Osmanlı arşivlerine kadar çok katmanlı bir geçmiş barındırır. Yunanca kaynaklarda (Engiz) olarak kaydedilmiş olması, bölgenin yalnızca Osmanlı veya modern Türk yerleşimi olmadığını; çok daha eski bir kültürel sürekliliğin parçası olduğunu göstermektedir.


Bu bağlamda Engiz, antik Amisos (Αμισός) kentinin hinterlandında yani arka bölgesinde yer almaktadır. Amisos, MÖ 7. yüzyılda Miletoslu İyon kolonistler tarafından kurulmuş önemli bir ticaret limanıydı. Karadeniz kıyısındaki koloni ağı içerisinde Sinope, Kerasous ve Trapezus gibi şehirlerle birlikte önemli bir ticari zincirin parçasıydı. Amisos zamanla Pontus Krallığı egemenliğine girmiş ve Roma döneminde Bithynia et Pontus eyaletinin önemli merkezlerinden biri haline gelmiştir.

Engiz’in doğrudan antik kaynaklarda büyük bir kent olarak geçmemesi şaşırtıcı değildir. Çünkü Pontus yerleşim modeli büyük liman şehirleri ile bu şehirleri besleyen kırsal yerleşimlerden oluşuyordu. Engiz gibi yerleşimler, tarım, hayvancılık ve kıyı ticareti yoluyla Amisos’un ekonomik hinterlandını oluşturuyordu. Bu nedenle Engiz’in adı daha çok yerel listelerde ve kilise kayıtlarında görülmektedir.

Pontus Rum yerleşim envanterlerinde Engiz’in Yunanca yazımı Εγγίζ olarak geçmektedir. Bu yazım biçimi dilbilimsel açıdan önemlidir çünkü kelimenin yapısı Yunanca fonetik kurallara uygundur. Başta yer alan “Εγγ” harf birleşimi Yunanca’da “ng” benzeri bir ses verir. Bu fonetik yapı Türkçe Engiz telaffuzuna oldukça yakındır. Bu durum yer adının Türkçeden Yunancaya değil, Yunancadan Türkçeye geçmiş olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.

Dilbilimsel açıdan bir diğer önemli nokta kelimenin πιθανή kökü olan ἐγγύς (engys) kelimesidir. Engys Yunanca’da “yakın” anlamına gelir. Coğrafi yer adlarında mesafe ve konum belirten kelimelerin kullanılması oldukça yaygındır. Engiz’in kıyıya yakın konumu düşünüldüğünde bu etimoloji anlamlı görünmektedir. Pontus bölgesindeki birçok yer adı da benzer şekilde coğrafi özelliklere referans verir.

Pontus kültürünün en önemli kurumsal yapılarından biri Ortodoks kilisesiydi. Engiz’deki Rum nüfus da Samsun Metropolitliği yani Μητρόπολη Αμισού idaresine bağlıydı. Ortodoks kiliseleri yalnızca ibadet yeri değil aynı zamanda nüfus kayıt merkezi işlevi görüyordu. Vaftiz, evlilik ve ölüm kayıtları kilise defterlerinde tutuluyordu. Bu kayıtlar modern nüfus müdürlüklerinin işlevine benzer bir rol oynuyordu.

Pontus Rum köylerinde kilise genellikle yerleşimin merkezinde bulunur ve mezarlık çoğunlukla kiliseye yakın konumlandırılırdı. Engiz çevresinde bugün açık şekilde görülebilen bir kilise kalıntısı bulunmamakla birlikte arkeolojik bulgular bölgede antik yerleşimlerin bulunduğunu göstermektedir. Roma dönemine ait mezarlar, tümülüsler ve çeşitli yapı kalıntıları Engiz ve çevresinin çok eski bir yerleşim alanı olduğunu ortaya koymaktadır.

1914 Osmanlı nüfus sayımına göre Canik sancağında önemli bir Rum nüfus bulunmaktaydı. Samsun şehir merkezinde Rum nüfus oranı oldukça yüksekti ve kırsal alanlarda çok sayıda Rum köyü yer alıyordu. Engiz bu köylerden biri olarak kaydedilmiştir. Ancak 1914–1923 arası yaşanan savaşlar, tehcirler ve mübadele sonucunda bölgedeki Rum nüfus büyük ölçüde Yunanistan’a göç etmiştir.

1923 Lozan Mübadelesi sonrasında Pontus Rumları ağırlıklı olarak Yunanistan’ın kuzey bölgelerine yerleştirilmiştir. Makedonya, Selanik, Kavala, Drama ve Katerini bölgeleri Karadeniz’den gelen göçmenlerin yoğun olarak yerleştiği alanlar olmuştur. Bu göçmenler yeni kurdukları yerleşimlere eski memleketlerinin isimlerini vermişlerdir. Bu nedenle Yunanistan’da Nea Samsounta, Nea Amisos ve Nea Trapezounta gibi yer adları görülmektedir. “Nea” kelimesi Yunanca “yeni” anlamına gelir.

Pontus Rum soyadları da tarihsel kimlik açısından önemli ipuçları sunar. Karadeniz Rumlarında en yaygın soyadı eklerinden biri -idis (-ιδης) ekidir. Bu ek “oğlu” anlamına gelir ve aile kökenini belirtir. Nikolaidis, Ioannidis, Pavlidis ve Georgiadis gibi soyadları Pontus bölgesinde yaygındır. Bir diğer yaygın ek -oglou (-ογλου) formudur. Bu ek Türkçe “oğlu” kelimesinin Yunanca telaffuzla kullanılmasıdır ve Anadolu’daki kültürel etkileşimi gösterir.

Engiz’in demografik yapısı mübadele sonrasında önemli ölçüde değişmiştir. Osmanlı döneminde bölgeye yerleştirilen Türkmen grupları, 19. yüzyılda gelen Kafkas göçmenleri ve Balkan muhacirleri Engiz’in etnik yapısının çeşitlenmesine yol açmıştır. Bu nedenle modern Engiz nüfusu çok katmanlı bir geçmiş taşımaktadır.

Soy araştırması yapmak isteyen kişiler için Engiz özelinde izlenebilecek yöntemler bulunmaktadır. Osmanlı arşivleri, patrikhane kayıtları ve Yunanistan’daki Küçük Asya Araştırmaları Merkezi gibi kurumlar bu konuda önemli veri kaynaklarıdır. Kilise kayıtları genellikle vaftiz ve evlilik bilgilerini içerdiği için aile soy ağaçlarının oluşturulmasında kritik rol oynar. Modern DNA analizleri de Pontus genetik mirasını ortaya koyabilmektedir.

Pontusça olarak da bilinen Romeika dili günümüzde Trabzon çevresinde sınırlı sayıda kişi tarafından konuşulmaktadır. Bu dil antik Yunancanın birçok özelliğini korumuştur. Romeika kelimelerinin bir kısmı modern Yunanca ile benzerlik gösterirken bazıları daha arkaik yapıdadır. Bu dilin varlığı Karadeniz’de kesintisiz bir kültürel sürekliliğin göstergesidir.

Engiz’in tarihsel önemi büyük şehirler kadar görünür olmayabilir; ancak küçük yerleşimler çoğu zaman büyük tarihsel dönüşümlerin sessiz tanıklarıdır. Engiz, Pontus kültürünün izlerini taşıyan, Osmanlı döneminde demografik değişimler yaşamış ve Cumhuriyet döneminde idari olarak yeniden adlandırılmış bir yerleşimdir.

Bugün Engiz adı günlük yaşamda sıradan bir yer adı gibi görünse de Yunanca Εγγίζ formu bu yerleşimin çok daha eski bir geçmişe sahip olduğunu göstermektedir. Karadeniz kıyılarındaki kültürel katmanlaşma, Engiz gibi küçük yerleşimlerin incelenmesiyle daha iyi anlaşılmaktadır.

Sonuç olarak Engiz, Pontus dünyasının periferik fakat önemli parçalarından biridir. Yunanca kaynaklarda yer alması, kilise kayıtlarında iz bırakması ve mübadele sonrasında Yunanistan’da dolaylı şekilde yaşamaya devam etmesi bu küçük yerleşimin tarihsel önemini ortaya koymaktadır. Engiz’in hikâyesi Karadeniz’in çok kültürlü tarihinin küçük fakat değerli bir parçasıdır.