Komplo teorileri, önemli toplumsal olayların veya karmaşık durumların arkasında, kötücül emeller güden güçlü aktörlerin gizli planları olduğu varsayımına dayanan açıklama biçimleridir. Bu anlatılar, etrafımızda olup bitenleri, görünürdeki nedenler yerine, bir kimse, kuruluş veya ülkeye karşı gizlice kurulmuş zarar verici bir tuzağın sonucu olarak yorumlar. Temelinde yatan gizlilik, kötü niyet ve organize bir güç varsayımı, bu teorilerin ortak paydasını oluşturur.

1. Gizleme ve Aklama: Sistemik başarısızlıkları ve siyasi sorumlulukları örtmek.
2. Kutuplaşma ve Bölünme: Toplumu "biz ve onlar" ekseninde ayırarak ortak sorunları görünmez kılmak.
3. Güçsüzlüğün Telafisi: Bireylere belirsiz bir dünyada anlam, kontrol ve üstünlük hissi sağlamak.

Bu üç işlev, birbirinden bağımsız mekanizmalar olmaktan ziyade, siyasi hesap verebilirliği erteleyen, toplumsal uyumu aşındıran ve bireysel kaygıları siyasi sermayeye dönüştüren, birbiriyle iç içe geçmiş bir sistem oluşturmaktadır.

Sistemsel İşlev: Gizleme ve Aklama

Komplo teorilerinin en önemli siyasi işlevlerinden biri, sistemin, siyasetin ve iktidar sahiplerinin hatalarını, eksikliklerini ve başarısızlıklarını gizlemektir. Karmaşık toplumsal veya ekonomik sorunların nedenleri, "gizli örgütler" gibi kolayca suçlanabilecek aktörlere atfedilir. Bu mekanizma sayesinde insanların gözü bir toplumu yönetenlerden çevriliyor, asıl sorumlular görünmez hale geliyor ve neredeyse aklanmış oluyorlar.

Bu aklama mekanizmasının en yaygın aracı ise, siyasi aktörlerin sorumluluğu belirsiz ve teyit edilemez odaklara yıktığı "dış güçler", "üst akıl" ve "ülke üzerinde dönen kirli oyunlar" gibi popülist söylemlerdir. Bu tür ifadeler, yönetimsel sorumluluk payını azaltan ve başarısızlıkları dışsal faktörlere bağlayan etkili birer araçtır. Böylece iktidar sahipleri, hesap verebilirlikten kaçınma imkanı bulur.

Bu duruma somut bir örnek, Türkiye'de uzun yıllardır dile getirilen "Lozan Anlaşması'nın gizli maddeleri" teorisidir. Bu teoriye göre, Türkiye'nin 2023 yılına kadar değerli madenlerini çıkarması engellenmiştir. Bu iddiayı yayanlar, 2023 yılı gelip geçtiğinde ve iddialarının asılsız olduğu ortaya çıktığında herhangi bir açıklama yapmadan yeni komplo teorilerine yönelmişlerdir. Bu durum, komplo teorilerinin gerçekleri açıklamak yerine, sorumluluktan kaçınma ve gündemi değiştirme aracı olarak nasıl kullanıldığının açık bir göstergesidir.

Toplumsal İşlev: Kutuplaşma ve Bölünme

Komplo teorileri, toplumu keskin hatlarla bölerek kutuplaşmayı derinleştiren bir işlev görür. Bu anlatılar, dünyayı "biz ve onlar" ya da "ışığın kuvvetleri ve karanlığın kuvvetleri" gibi ikilikler üzerinden tanımlar. Bu ayrım, toplumsal gruplar arasında güvensizliği ve düşmanlığı körükler.

Bu kutuplaşma, toplumsal sermayeyi erozyona uğratarak farklı kesimler arasındaki empati ve iletişim kanallarını sistematik olarak tahrip eder. Sonuç olarak, "[B]öylece ortak sorunlar görünmez hale geliyor... bu da iktidar sahiplerinin işine geliyor." Toplum, ortak sorunlarına odaklanmak yerine, iç çatışmalarla ve karşılıklı suçlamalarla meşgul olur. Bu durum, her grubun kendi içindeki aidiyet hissini güçlendirir ve insanları kendi gruplarının dışındaki gerçeklere karşı körleştirir. Sosyal medya platformları ise, kullanıcıları benzer düşünen insanlarla bir araya getiren "yankı odaları" yaratarak bu süreci hızlandırır ve kutuplaşmayı daha da pekiştirir.

Toplumsal düzeyde bu denli etkili olan bu anlatıların gücü, bireylerin en temel psikolojik ihtiyaçlarına cevap verme kapasitesinden kaynaklanmaktadır.

Bireysel İşlev: Güçsüzlüğün Telafisi

Komplo teorileri, sistemsel ve toplumsal işlevlerinin yanı sıra, bireylerin psikolojik ihtiyaçlarını karşılayan güçlü bir çekim merkezidir. Bu işlev üç temel başlık altında incelenebilir:

1. Anlam, Güven ve Kontrol Arayışı
Komplo teorileri, bireylere "güvenilmez, tahmin edilemez ve tehlikeli bir dünyada bir anlam, güven ve kontrol vaadinde bulunmaktadır." Özellikle kendilerini dışlanmış, sosyal olarak izole edilmiş ve siyasi güçten yoksun hisseden bireyler, bu teorilere daha fazla yönelme eğilimindedir. Karmaşık ve kaotik görünen olaylar, bu teoriler aracılığıyla basit, anlaşılır ve kötü niyetli bir gücün planı olarak yeniden çerçevelenir. Bu durum, kişinin zihnindeki belirsizliği azaltarak "görece güvenli ve öngörülebilir bir ortam sunar" ve bireyin kaygısını hafifletir.
2. Özel ve Üstün Hissetme İhtiyacı
Komplo teorilerine inanmak, bireylere "diğer insanların göremedikleri gerçekleri görebildikleri" ve "herkesçe erişilemeyen" gizli bilgilere sahip oldukları hissini verir. Bu durum, kişinin "özel veya eşsiz olma ihtiyacını" tatmin eder. Komplo teorisyeni, kendini "beyni yıkanmış kitlelerden" ayırarak, gerçeğin iç yüzünü anlayan seçkin bir azınlığın parçası olarak görür. Bu psikolojik tatmin, bireysel narsisizm ve kişinin kendisini olduğundan üstün görme eğilimiyle yakından ilişkilidir.
3. Siyasi Temsilsizlik ve Güvensizlik
Bireylerin siyasi olarak temsil edilmediklerini veya oy verdikleri partinin iktidarda olmadığını düşündüklerinde komplo inançları artma eğilimi gösterir. Bu durum, siyasi sistemden dışlandığını hisseden bireylerin, sisteme ve otoritelere yönelik genel bir güvensizlik geliştirmesiyle bağlantılıdır. Özellikle hükümet, bilim insanları ve medya gibi bilgi kaynağı olan otoritelere yönelik bu epistemik güvensizlik (bilgi kaynaklarına yönelik köklü güvensizlik), alternatif açıklamalara olan ilgiyi artırır. Hükümetlerin geçmişte "birçok şüpheli şey" yapmış olması gerçeği, bu güvensizliği besleyen ve komplo teorilerinin inandırıcılığını artıran önemli bir faktördür.

Bu rapor boyunca analiz edildiği üzere, komplo teorileri üç temel ve birbiriyle ilişkili işlev görmektedir: İktidar sahiplerinin sorumluluklarını gizleyerek onları aklamak, toplumu bölerek kutuplaştırmak ve bireylerin anlam, kontrol ve üstünlük arayışını tatmin ederek güçsüzlüklerini telafi etmek. Bu işlevler, komplo teorilerinin neden sadece bilgi eksikliğinden kaynaklanan basit yanılgılar olmadığını, aksine derin psikolojik ve sosyopolitik köklere sahip olduğunu göstermektedir.

Bu üç işlev, kendi kendini besleyen bir döngü yaratır. Bireysel düzeyde hissedilen siyasi temsilsizlik ve güçsüzlük, bireyleri iktidarların sorumluluktan kaçmak için kullandığı "dış güçler" gibi sistemsel aklama söylemlerine karşı savunmasız bırakır. Bu söylemler, toplumu "biz ve onlar" şeklinde bölerek kutuplaşmayı derinleştirir. Derinleşen kutuplaşma ise farklı toplumsal kesimleri birbirinden daha da uzaklaştırır, bireyin siyasi sisteme olan yabancılaşmasını artırır ve başlangıçtaki güçsüzlük hissini pekiştirerek döngüyü yeniden başlatır.

Sonuç olarak, komplo teorileri, masum bireysel inançlar olmanın çok ötesinde, önemli toplumsal ve siyasi sonuçları olan güçlü anlatılardır. Onları bu kadar kalıcı ve etkili kılan temel dinamik, insan zihninin çalışma biçimiyle uyumlu olmalarıdır. Belirtildiği gibi, "Komplo teorilerine inanmak zihnimizin bir hatası değil bir özelliğidir." Bu tespit, komplo teorilerini toplumlar için mücadele edilmesi zor ve sürekli yeniden üreyen bir fenomen haline getirmektedir.

Kaynak : radyo.ayorum.com