Abidin Dino’nun 1943 ile 1945 arasında Adana’da geçirdiği sürgün günlerinde yakından tanıma olanağı bulduğu ve gazeteciliği kadar yazarlığını da takdir ettiği bir insandır Reşat Enis Aygen. Abidin'le 1980'lerin başında Parisli günlerimizde bu konuda değişik tarihlerde pek çok kez sohbet olanağı buldum. İşçi hareketi tarihi üzerine çalıştığımı ve buna bağlı olarak işçi eylemleri üzerine öykü, roman ve şiir yazanları da araştırdığımı bilen Abidin Dino Aygen'den defalarca söz etti.

O anlattı ben dinledim. Ve dünya kadar şey öğrendim. Bunların bir bölümünü bugün Abidin’i anarken sizinle paylaşmak isterim:

Aygen'in en çok bilinen yapıtı Toprak Kokusu'dur. Abidin bu yapıtı samimiyetle övdü ve daha ilginci Aygen'in bu eserini nasıl hazırladığını da anlattı. İşte Abidin konuşuyor : Aygen o günlerde Adana'da yayınlanan "Yeni Adana gazetesinde gazeteciydi. Gazeteciliğin verdiği serbestlik sayesinde toprak ağalarını uzun uzun dinleyerek, notlar alarak çok ciddi bir ön çalışma gerçekleştiriyor. Sonra oturup kitabını kaleme alıyor."
Kitap 1944'te yayınlandı. Yayınlanır yayınlanmaz yasaklandı ve toplatıldı: Bakanlar Kurulu kararıyla. Elbette toprak ağalarının o günkü tek parti CHP ve iktidarı üzerindeki etkisi belirleyici oldu.

Aynı yıl aynı biçimde Abidin'in Kel isimli piyesinin başına da aynı şeylerin geldiğini anımsatmalıyım.

Toprak Kokusu o yıllardaki topraksız köylülerin yaşamını, sorunlarını dile getiren bir eser. Irgatların çalışma, geçinme, aslında geçinememe dertlerini sergiliyor. Hastalıklarla mücadelelerini anlatıyor.

Bir süre sonra geniş boyutlarıyla ortaya çıkacak olan köylü romanlarının habercisidir bu kitap. Çukurova emekçilerinin, ırgatlarının çaresizliği, yalnızlığı aktarılıyor, en çarpıcı biçimiyle. (Kitap 2002'de Örgün Yayınevi tarafından yeniden sunuldu.)

Reşat Enis Aygen o yılların en iyi yazarlarından biridir. Abidin'in 1940 başlarında katkıda bulunduğu Servet-i Fünun-Uyanış dergisinde öyküleri yayınlandı örneğin. Abidin'in Adana'dan önce ismini bildiği biridir Aygen. 1930'da Kılıcımı Sürüyorum isimli öykü kitabından sonra birçok kitap yayınladı: Kanun Namına (1932), Gong Vurdu (1933), Gece Konuştu (1935), Afrodit Buhurdanında Bir Kadın (1939) ve nihayet 1944'te adını andığımız kitabı. Daha sonra da başka kitaplar yayınladı Aygen.

1968 tarihli Sarı İt isimli çalışması birçok kaynakta "ilk işçi romanı" olarak tanıtılıyor.

Aygen'in gazetecilik ve yazarlık alanında Abidin'e ne tür bir katkısı veya yardımı oldu sorusuna şu yanıtı vermek olası: Gazetecilik mesleğinin getirdiği sıkı bir gözlemcilik yeteneği. Abidin'de bundan bol miktarda vardı: Ressamdır Abidin ve bakmasını, görmesini, seyretmesini çok iyi biliyordu. Abidin, Reşat Enis öteden beri tanıyordu. Bunu Çetin Altan’ın "Abidin Dino" başlıklı yazısındaki (Sabah 14(?) Aralık 1994) şu satırlardan biliyoruz: "Ben, Abidin Dino'nun adını, lisede Yeni Adam dergisine ilk yazılarımı yazarken Baltacıoğlu'nun arşivinden çıkma birkaç desenle tanımıştım. Bir tanesi sanırım Reşat Enis'in profilden çizilmiş bir portresiydi." Evet bakıp görmesini bilen adam çizmesini de bilen adamdır.

Abidin'in Aygen'de beğendiği birkaç nokta daha var: O'nun kişilerinin, kahramanlarının çok canlı ve bizden oluşu. Canlı halk dilinden faydalanmasını bilmesi. Evet, bildiğiniz gibi, Abidin de kahramanlarını" kendi ağızları", "kendi dilleri", « kendi şiveleri », kendi kelimeleriyle konuşturur. Kel’de ve Verese’de olduğu gibi.

Abidin bu bağlamda "köylü sözlerini mümkün mertebe kendi lisanları ile düşünüp, yazan" Ebubekir Hazım Tepeyran'dan, Mahmut Yesari'den ve nihayet Reşat Enis Aygen'den gelen ve bizzat kendisinin de iyi biçimde kullandığı her kahramanı kendi diliyle, şivesiyle, sözcükleri telafuz etme tarzıyla konuşturma uslubunu sürdürdü. Bunun en güzel örneğini Kel'de görüyoruz.

Kel de yayınlanır yayınlanmaz Bakanlar Kurulu kararıyla yasaklanıyor. Toplatılıyor. Abidin kitabının yasaklanması ve toplatılması üzerine yeğeni Rasih Nuri İleri'ye bir mektub yazıyor. Mektubunda "kahramanlarını" konuşturuyor Abidin. Bu vesileyle kitabının toplam beş yüz adet basıldığını öğreniyoruz. Düşünebiliyor musunuz? O yıllarda yirmi milyonluk nüfusa sahip bir ülkede beş yüz adet kitabın yaratabileceği "tahribatı"? Aman aman el aman !!! Hükümet ne güne duruyor be bilader! (Yazımda hata yoktur.)

Bu konuları ve dahasını dün ekitap.ayorum.com sitesinde diğer ekitaplarımız gibi ücretsiz sunduğumuz Abidin Dino Adana’da, Şubat 1943-Mayıs 1945 başlıklı çalışmamda bulabilirsiniz. Abidin Dino’yu aramızdan ayrılışının 27. yılında anmak için bir fırsat.