Geçtiğimiz günlerde İstanbul'da yok edilip yerine otel yapılan Bizans kalıntıları epey gürültü kopardı. Bu gürültünün nedeni herhalde olayın İstanbul'un orta yerinde yaşanmış olması. Yoksa söz konusu yapı Türkiye'de yok edilen ilk kültür varlığı değil; bu tür katliamlar yıllardır yapılıyor. Çıkan haberlere göre, yok edilen yapı Bizans Büyük Sarayı'na ait kalıntılardan. Ancak şimdiye kadar herhangi bir uzman çıkarak orada tam olarak neyin yok edildiğini açıklamış değil.

‘Büyük Saray’ diye de adlandırılan Bizans Dönemi İmparatorluk Sarayı’nın, Hipodrom’un aşağısında, denize bakan arazide yer aldığı biliniyor. Ancak bu saray büyük bir bina değil, birbirlerine merdiven, koridor ve geçitlerle bağlanan, bahçeler içine dağılmış yapılar topluluğu olarak düşünülmeli.

İstanbul’daki tarihsel kalıntılar ilk kez yok edilmiyor. Daha önce, 1204 yılındaki Latin işgali sırasında kentin bütün binaları yerle bir edilmişti. Bu saldırılar sırasında kullanılmaz hale gelen Büyük Saray bölgesi, 1420′lere gelindiğinde bir harabe görünümünde idi. Giderek yoğunlaşan yapılar 1912 yılındaki büyük yangında yok oldu ve Büyük Saray’ın kalıntıları ortaya çıktı. Hemen ertesi yıl Alman araştırmacılar bölgede arkeolojik incelemelere başladı. Birinci Büyük Savaş nedeniyle kesintiye uğrayan bu araştırmaların sonuçları 1934 yılında ‘Die Kaiserpaläste von Konstantinopel zwischen Hippodrom und Marmara – Meer’ adlı bir kitapta toplandı.

Savaştan sonra İstanbul’un tarihsel kalıntıları araştırmacı ve ziyaretçilerin ilgisini çekmeye başladığından, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti 1934 yılında bölgeye inşaat yasağı getirdi. Ancak bu yasak yapılaşmayı önleyemedi. Uzmanlar bugüne kadar inşaat firmalarıyla adeta köşe kapmaca oynayarak araştırmalarını sürdüre geldiler.

Eski İstanbul’un bu kesiminde ilk saray yapılarının 4. yüzyılda kurulduğu ve bunlara 11. yüzyıla kadar yeni yapıların eklendiği saptanmış durumdadır. I. Konstantinus tarafından yaptırılan ilk binalar arasında Daphne Sarayı, Magnaura ve Khalke bulunuyor. 1998 yılında Ayasofya’nın hemen yanında, eski Sultanahmet Hapishanesi’nin yerine inşa edilen otelin yapımı sırasında Bizans Büyük Sarayı’na ait olabileceği söylenen bazı kalıntılar ortaya çıkmıştı. Bu kalıntılar bir kabul salonu olan Magnaura ile kubbeli bir yapı olduğu düşünülen Khalke’ye ait temellerdi. Daphne Sarayı ise çoktan Sultanahmet Camisi altında kaldı.

S. Eyice’nin 1988 yılında, Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi’nin 3. sayısında çıkan bir incelemesi, Büyük Saray ve çevresine hangi yüzyılda hangi yapının kurulduğunu anlatıyor. Bu yapıların hepsi bugün Küçük Ayasofya ve Sultanahmet mahalleleri içinde dağılmış durumdadır.

Yeni yok edilen saray kalıntılarının yakınında yine Büyük Saray’a ait olduğu düşünülen bazı başka kalıntılar, Medrese Sokak’ta yapılan bir inşaat sırasında ortaya çıktı. Bugün olduğu yerde duran bu kalıntılar kendi kaderiye baş başa kalmış durumdadır.

Küçük Ayasofya Caddesi üzerindeki Eresin Oteli’nin inşaatı sırasında da bazı Bizans kalıntıları ortaya çıktı. Bugün otelin lobisinde duran kalın tuğla duvarlar ile kahvaltı salonunun bir köşesindeki mozaik taban parçası gidilip görülebilir.

Küçük Ayasofya Camisi’nin doğusundaki surlarda bulunan Çatladıkapı, Bizans döneminde ‘Aslanlı Kapı’ diye anılıyordu ve demiryolu inşaatı sırasında çoktan yok edildi. Aynı durum daha doğudaki Bukoleon Sarayı’nın da başına geldi. Binanın arka bölümü tamamen yok edildi. Ön kısmı ise korumadan uzak bir halde ayakta duruyor. Nitekim geçtiğimiz yıl saray kalıntılarının yağmalandığı gündeme gelmişti.

1951 – 1954 yılları arasında bölgede yürütülen arkeolojik çalışmalar sırasında, Büyük Saray’a ait olduğu düşünülen mozaikler ortaya çıkarıldı. 6. yüzyıla ait olduğu anlaşılan bu mozaikler 1983 – 1997 yılları arasında TC Kültür Bakanlığı ile Avusturya Bilimler Akademisi işbirliğinde onarıldı ve bulunduğu yere ‘Büyük Saray Mozaik Müzesi’ adlı bir müze kuruldu.

Müzenin batısında, bugünkü Nakilbent Sokak’ta uzun bir sarnıç bulunuyor ve tayproject.org’da yazdığına göre 2004 yılında sarnıcın üzerine bir bina inşa edilmiş.

Yine aynı yerde yazdığına göre, Hasanağa Nakilbent Camisi’nin karşısında tonozlu bir yapının üzerine çay bahçesi kurulmuş ve beton dökülmüş, yapının içi ise molozla doldurulmuş.

Günümüz Türkiye’si, ideolojik anlamda yüklüce bir bölümü ‘muhafazakar’, yani kelime anlamıyla ‘korumacı’ sayılabilecek bir toplum yapısına sahip. Buna karşın tarihsel kalıntıların bir türlü korunamaması önemli bir çelişki oluşturuyor.


Türkiye’de kültür varlıklarını yeterli ölçüde korumak için eldeki yasa ve yönetmelikler kullanılıyor. Yok edilen Bizans yapısı da bu yasa ve yönetmeliklere dayanarak çoktan koruma altına alınmış idi. Sorun da zaten yasa ve yönetmeliklerden kaynaklanıyor değil. Eğer İstanbul gibi kalabalık bir anakentte, yasal koruma altındaki tarihsel bir yapı yok ediliyorsa, demek ki “burada ne oluyor?” diye soracak kimse kalmamış.

Tabi, bu noktada Küçük Ayasofya esnafını ayrı tutmak gerekir. Çünkü anlaşıldığı kadarıyla olay onların şikâyetleri üzerine ortaya çıkmış. Ancak geç kalınmış. Yani İstanbul’da tüm üniversiteliler, tüm müzeciler, tüm kurul elemanları, tüm belediyeciler, tüm dernekler, tüm vakıflar ve tüm medya olayın farkında bile olmadan kalıntılar yok edilmiş.

Kaynak : http://anabasis.com.tr