A Yorum
  Acilis Sayfasi Yap Sik Kullanilanlara Ekle  

   
A yorum Kurum
iletisim
login
yayin ilkeleri...



yazi dizileri

Yazı karekteri : (+) Büyük | (-) Küçük

Orta Çağ'da Bir Mühendislik Dehası Cezeri

Kategori Kategori: Bilim | Yorumlar 0 Yorum | 17 Eylül 2022 14:22:45

Tam adı, İsmail Ebul-iz Bin Razzaz El-Cezeri olan ve bizim Cezeri batı dünyasının ise Cazari/Gazari olarak bildiği, çağının ilerisindeki bilim insanı 1153 yılında Cizre’de doğmuştur. Mekatronik biliminin öncüsü kabul edilir. Aynı zamanda dünyanın ilk sibernetik bilgini olan Cezeri, bilgisayarın temellerini oluşturacak çalışmalarıyla bilinir. Ayrıca robotlar, saatler, otomatik çocuk oyuncakları, termos, şifreli kilitler ve şifreli kasalar gibi 60 civarında makinenin mucididir.



Cezeri’nin çalışmalarını günümüze aktaran, kendi kaleme aldığı el-Câmiʿ beyne’l-ʿilmi ve’l-ʿameli’n-nâfiʿ fî sınâʿati’l-hiyel (Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar) adlı eserdir. Cezeri bu eserini Diyarbekir Sultanı Sukmân bin Artuk'un isteği üzerine kaleme aldı. Sultan, Cezeri’nin çalışmalarına çok kıymet veriyordu ve bu nedenle kaybolup gitmelerini istemiyordu. Bu eser sayesinde teknik ve bilimsel çalışmalar oldukça ilerledi.

Cezeri, 25 yıl Artuklu sarayında Sultan Kara Aslan ve torunu Nasıruddin Mahmud’un yanında görev yaptı. Bu görevinin ardından memleketi Cizre’ye döndü ve burada vefat etti. Yaşamına dair bilgilerimiz, büyük ölçüde kendi kitabında anlattıklarıyla sınırlıdır.

Sibernetik ve otomatik sistemler alanında çalışmaların başlangıcı hususunda; Almanlar Leibniz’i, Fransızlar Descartes ve Pascal’ı, İngilizler Bacon’ı bilim dünyasında ileri sürer. Ancak Cezeri, tüm bu bilim insanlarından 600 yıl önce sibernetiğin ilkelerini ortaya koydu. Yaptığı çalışmalar dönemindeki insanları hayrete düşürüyordu. Bu sebeple dönemin insanları ona “zamanın harikası” anlamına gelen Bediuzzaman diyordu. Cezeri yapmış olduğu çalışmaların çizimini ve teknik anlatımlarına da kaleme aldığı eserde yer vermiştir. Çalışmalarını teoride bırakmayıp onları denemiş ve hayata geçirmiştir. Kendi ifadesiyle “Tatbikata çevrilmeyen her teknik ilmin, doğru ile yanlış arasında kalır” der.



Cezeri hakkında anlatılanlar arasında en dikkat çekeni, bir robot yaparak Artuklu Sultanına sunduğu ve robotun otomatik olarak çalıştığı, kısıtlı bazı hareketlerde yaptığı aktarımıdır. Ayrıca kitabında buna yönelik çizimlerin olması bu aktarıma delil olarak gösterilir. Cezeri’nin Diyarbakır’da görev yaptığı sırada icat ettiği pek çok otomatik makina sarayda kullanılmaktaydı.  Abdest almak için su döken otomat, içecek ikramı yapan robotlar, müzik enstrümanı (saz, tef ve zil) çalan aletler, saray salonlarında gezen tavus kuşu şeklinde makineler, su saatleri ve 24 şifre ile açılabilen kilitler gibi pek çok icadı sarayın içinde kullanılıyordu. Kaleme aldığı eserde yaklaşık 300 makine ve sistemin bilgileri mevcuttur. Bunların çalışma prensiplerini şemalarla tarif etmiştir. Suyun kaldırma kuvveti ve basınç gücünü kullanarak, tamamen yeni bir teknikle otomatik hareketler elde eden sistem kurdu. Cezerî'nin hava, boşluk ve denge prensibini kullanarak yaptığı araçlar oldukça meşhur olmuştur.

Cezeri’nin altı kitaptan oluşan “Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar” eserinin içeriği şu şekildedir:


Kitap I – Eşit saatlerin ve Güneş saatlerinin geçişlerinin belirtildiği saatlerin yapımı üzerinedir. On bölümden oluşur.
Bölüm 1; Güneş saatlerinin miktarını bildiren su saati
Bölüm 2; Güneş saatlerinin geçişini bildiren davulcu su saati
Bölüm 3; Kayık su saati
Bölüm 4; Eşit saatlerin geçişini bildiren fil su saati
Bölüm 5; Eşit saatlerin geçişinin ve onların bölümlerinin öğrenilebildiği bardak su saati
Bölüm 6; Eşit saatlerin geçişinin öğrenilebildiği tavus kuşlu su saati
Bölüm 7; Eşit saatlerin geçişinin mumdan öğrenildiği kılıçlı adamın mumlu saati
Bölüm 8; Eşit saatlerin geçişinin bilinmesi ve bir mum aracılığı ile saatlerin bölümü
Bölüm 9; Bir mum aracılığı ile geçen eşit saatlerin öğrenilebildiği saat
Bölüm 10; Eşit saatlerin geçişinin bir mumla öğrenilebildiği kapılı saat



Kitap II – İçki partileri için uygun kap ve figürlerin yapımı üzerinedir. On bölümden oluşur.
Bölüm 1; İçkili partilerde kime içki verileceğine karar veren bir kadeh
Bölüm 2; Partilerde kime içki verileceğine karar veren bir kadeh
Bölüm 3: İçki partilerinin hakemi
Bölüm 4; Bir içki partisinde havuz üzerinde yüzen kayık
Bölüm 5; İçine su ve farklı renkte şarap doldurulan, içkili partilerde kullanılan şarap ibriği
Bölüm 6; Hükümdarın artığını, yani kadehin dibinde kalan şarabı içen bir soytarı figürü
Bölüm 7; Bir balık ve hükümdara şarap sunacağı bir kadehi tutan, ayakta duran bir sâki
Bölüm 8: Bir kadeh ve şişe tutan bir adam. Şişeden kadehe şarap doldurup içer.
Bölüm 9; Ellerinde birer kadeh ve birer şişe tutan, birbirlerinin kadehine şarap doldurup içen iki şeyhin bulunduğu bir kürsü
Bölüm 10; Fasılalarla bir dolaptan çıkan ve şarap dolu bir kadehi sunan cariye

Kitap III – İbriklerin, kan alma teknelerinin ve abdest alma leğenlerinin yapımı üzerinedir. On bölümden oluşur.
Bölüm 1; Sıcak su, soğuk su ve ılık su dökebilen bir ibrik
Bölüm 2; Hükümdarın abdest alması için kendi kendine su dökebilen, ülüğü ördek şeklinde olan ibrik.
Bölüm 3; Abdest almak için su döken otomat
Bölüm 4; Abdest almak için su döken tavus kuşu
Bölüm 5; Akan kan miktarının öğrenildiği keşişli tekne
Bölüm 6; Kan miktarının belirlenebildiği iki kâtipli tekne
Bölüm 7; Kan miktarının belirlenebildiği hesapçı teknesi
Bölüm 8; Kan miktarının belirlenebildiği hisarlı tekne
Bölüm 9; El yıkamak için kullanılan tavus kuşlu leğen
Bölüm 10; El yıkamak için düzenlenmiş otomat

Kitap IV – Şekillerini değiştiren fıskiyeler ve sürekli çalan flüt için araç yapımı üzerinedir. On bölümden oluşur.
Bölüm 1; İki kefeli fıskiye
Bölüm 2; İki kefesi ve dört adet çıkış delikli borusu olan iki fıskiye
Bölüm 3; İki şamandıralı değişken fıskiye
Bölüm 4; İki şamandıralı fıskiye
Bölüm 5; Belirli aralıklarla şekil değiştiren tarcaharlı fıskiye
Bölüm 6; Belirli aralıklarla şekilleri değişen iki kefeli fıskiye
Bölüm 7; İki küreli, sürekli çalan bir flüt, biri durduğunda diğeri borusunu üfleyen iki borazancı için araç
Bölüm 8; İki kefeli sürekli flüt için bir araç
Bölüm 9; Terazili, sürekli çalan bir flüt için araç
Bölüm 10; İki şamandıralı, sürekli çalan bir flüt için araç


Kitap V – Derin olmayan göllerden ve ırmaklardan suyu yukarı çıkaran araçların yapımı üzerinedir. Beş bölümden oluşur.
Bölüm 1; Bir hayvan yardımıyla bir gölden suyu yukarı çıkarmak için araç
Bölüm 2; Bir gölden veya bir kuyudan suyu çıkaran araç
Bölüm 3; Merkezinde delik sütun bulunan bir kuyu
Bölüm 4; Bir gölden suyu yükseğe çıkaran bir araç
Bölüm 5; Bir tekerlek aracılığı ile akan bir sudan, suyu 20 zirâ yukarı çıkaran bir araç
 
Kitap VI – Değişik ve farklı şeylerin yapımı üzerinedir. Beş bölümden oluşur.
Bölüm 1; Amid (Diyarbakır) kentinde hükümdar sarayı için dökme pirinçten yapılmış bir kapı
Bölüm 2; Küre üzerinde bulunan, konumları bilinmeyen üç noktanın merkez noktası, bu araç yardımıyla dakik olarak saptanabilir; kullanılan dar, geniş ve diğer açılar da onunla ölçülebilir.
Bölüm 3; Alfabedeki harflerin 12’sinin yardımıyla bir sandığı kilitlemek için bir kilit
Bölüm 4; Kapının arkasındaki dört sürgüden oluşan kilit
Bölüm 5; Eşit bir saatlik süreyi uyaran güzel bir kayık

Bilimsel çalışmalar daima birbirinin öncüsü ve tetikleyicisi olmuştur. Cezeri’de çalışmalarını yaparken bilimin birikerek ilerleyen ve gelişen prensibinin örneği olmuştur. Kendisinden önce yapılmış pek çok çalışmadan faydalanmış ve bunları geliştirmiştir. Özellikle Antik Yunan ve Bizans bilim insanlarının çalışmaları Cezeri’ye çok yardımcı olmuştur. Cezeri’yi bilim dünyasında öne çıkaran en önemli özelliği deneye olan düşkünlüğü olmuştur. Yaptığı çalışmaları hayata geçirmek onun için oldukça önemliydi. Kitabında detaylı tariflere, çizimlere ve şemalara yer vermesi de diğer bilim insanlarına deney yapabilmeleri ve makineleri kullanabilmeleri için yol göstermektedir. Daha da önemlisi fikirlerinin uygulanabilmesinin yanında sınanabilmesi içinde bir kılavuz bırakmıştır. Cezeri, bir mucit olmaktan ziyade bir mühendistir. Çalışmaları mühendislik açısından yeni fikirler ve yöntemlerle doludur.

Cezeri’nin yapmış olduğu makinelerden su çarkı ile işleyen tulumba, modern mühendisliğin gelişiminde doğrudan rol almıştır. Bu alet, çift etki ilkesinin uygulanması, dönme hareketinin ileri-geri harekete çevrilmesi, emme borusunun bilinen ilk kullanılışı olması sebebiyle önemlidir.

 

Kaynaklar
Yavuz UNAT:  Artuklular Dönemi’nde Bir Türk Mühendis; Cezeri
Yavuz UNAT:  El-Cezerî'nin, Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar Adlı Eseri
Abdülkadir YÖRÜK, Bekir ÇIRAK: Mekatronik Biliminin Öncüsü İsmail El – Cezeri
Sadettin ÖKTEN: CEZERÎ, İsmâil b. Rezzâz (TDV İslam Ansiklopedisi)

Facebook'ta paylaş   |   Twitter'da paylaş


 | Puan: 10 / 1 Oy | Yazdırılabilir SayfaYazdır

Yorumlar


Henüz Yorum Yazılmamış

Yorum Yazın



KalınİtalikAltçizgiliLink  
Simge Ekle

    

    

    

    







Dünyanın gözü kulağı Ortadoğuda: İran-İsrail gerilimi tırmanıyor.
İsrail, Gazze'de yardım konvoyunu hedef aldı: Biri Avustralyalı 7 kişi öldürüldü
DEVLET-ULUSTAN FEDERASYONA, ekitap
Dünyada altın madenciliği nasıl yapılıyor, kazalar ne kadar yaygın?
Afganistan: Aktivistlerden kadınlar için online dergi

Norveç, İrlanda ve İspanya Filistin'i tanıma kararı aldı.
AFP'den SADAT iddiası: Nijer'e bin paralı asker gönderildi.
Yeni Kaledonya'da neler oluyor?
Rusya: İngiltere'ye ait hedefleri vurabiliriz
AB, Türkiye'ye verdiği mülteci fonunun nasıl harcandığını öğrenemiyor.

Tayland esrarı yeniden yasaklıyor.
İstanbul kirada Avrupa’nın lideri
Türkiye AB’nin 6 milyar Euro mülteci yardımını nasıl harcadı, AB Sayıştayı’nın eleştirileri neler?
Yoksulluk sınırı bir yılda 24 bin TL arttı.
Türkiye son 20 yılda faize 563 milyar dolar ödedi

Fahri Kiamil
İki annenin başlattığı akıllı telefon karşıtı hareket çığ gibi büyüdü
Afganistan'da onlarca arkeolojik alan buldozerle yıkılarak yağmaya açıldı.
Franz Kolschitzky: Viyana Kuşatması'ndan Kalan Kahveleri Değerlendiren Girişimci
Kış güneşi arayan Britanyalıların adresi Türkiye

"İNEK BAYRAMI" ekitap
Dünya tarihini şekillendiren 6 içecek türü
Taş Kağıt Makas Oyunu (Jan Ken Pon)
"DUHOK KONUŞUYOR" ekitap
ENTERNASYONAL

KİBİRLİ GÜÇ ZEHİR - ERDEMLİ BİLİM PANZEHİR
KARARLILIK - KİŞİSEL ALTYAPI
TARİHSEL KİŞİLİK
TARİHSEL İNSAN
SÜREÇ VE TARİHSEL ÖZNE

'Yeşil İslam' Endonezya'yı iklim çöküşünden kurtarabilir mi?
İsviçreli kadınlar AİHM'de görülen iklim değişikliği davasında zafer kazandı.
Yorgun dünya artık yavaş dönüyor
Avustralya’daki dev yosun ormanlarını yapay zekâ koruyor
2023'te sıcaklık rekoru kırıldı

Apple otomobili ABD'de üretime bir adım daha yaklaştı.
Yaşgünün Kutlu Olsun James Webb Uzay Teleskobu
Su ve deterjan olmadan çalışan bir çamaşır makinesi
Akıl okuyabilen robot tasarladılar
Sanal Gerçeklik, Artırılmış Gerçeklik , Metaverse, Sanal Uzay Nedir?

Bilim insanı Matthieu Juncker ekosistemi gözlemlemek için ıssız adada 8 ay tek başına kalacak.
Beynine çip takılan kişinin düşünceleri 25 dakika boyunca okundu.
14 Mart Pi Günü, Günün Kutlu Olsun Pi !
Tüm canlılar için en ideal sıcak
Avustralya’da 350 kişinin konuştuğu yeni bir dil gelişti

İstanbulluların %44'ü kıt kanaat geçiniyor
Türkiye artık yabancılar içinde ucuz değil…
2023'te 282 milyon insan açlık yaşadı.
Servet dağılımı adaletsizliği: Türkiye'de %1’lik kesim servetin %40’ını alıyor
BM Raporu: İsrail'in Gazze'ye yönelik saldırısında soykırım suçu iddiası

GEÇİTKALE'DEN GELİYORDU...
GENÇ BİR YAZARA BİRKAÇ TAVSİYE
DEĞİŞİYOR, YOKSULLAŞIYOR
“KİRAZ ZAMANI” SERÇELER, KİRAZ AĞACIMIZ, RAZZİA
Enflasyon Rehberi

DEVLETİN CİDDİYETİ
UCUZ ET
Hesap
---İST
SANDIK

İskandinav Göçleri ve Vikinglerin Avrupa Üzerindeki Etkisi
Hümanizm Nedir?
Osmanlı’da kahve kültürü, Osmanlı’da kahve isimleri..
Amerika’da Ayrımcı Politikalar ve Siyahi Mücadele Tarihi
Dünyanın İlk Destan Kahramanı: Gılgamış


kose yazarlari En Cok Okunanlar
Son 30 günde en çok okunanlar
En Cok Okunanlar










Basa git