A Yorum
  Acilis Sayfasi Yap Sik Kullanilanlara Ekle  

   
A yorum Kurum
iletisim
login
yayin ilkeleri...



yazi dizileri

Yazı karekteri : (+) Büyük | (-) Küçük

Orta Çağ'da Bir Mühendislik Dehası Cezeri

Kategori Kategori: Bilim | Yorumlar 0 Yorum | 17 Eylül 2022 14:22:45

Tam adı, İsmail Ebul-iz Bin Razzaz El-Cezeri olan ve bizim Cezeri batı dünyasının ise Cazari/Gazari olarak bildiği, çağının ilerisindeki bilim insanı 1153 yılında Cizre’de doğmuştur. Mekatronik biliminin öncüsü kabul edilir. Aynı zamanda dünyanın ilk sibernetik bilgini olan Cezeri, bilgisayarın temellerini oluşturacak çalışmalarıyla bilinir. Ayrıca robotlar, saatler, otomatik çocuk oyuncakları, termos, şifreli kilitler ve şifreli kasalar gibi 60 civarında makinenin mucididir.



Cezeri’nin çalışmalarını günümüze aktaran, kendi kaleme aldığı el-Câmiʿ beyne’l-ʿilmi ve’l-ʿameli’n-nâfiʿ fî sınâʿati’l-hiyel (Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar) adlı eserdir. Cezeri bu eserini Diyarbekir Sultanı Sukmân bin Artuk'un isteği üzerine kaleme aldı. Sultan, Cezeri’nin çalışmalarına çok kıymet veriyordu ve bu nedenle kaybolup gitmelerini istemiyordu. Bu eser sayesinde teknik ve bilimsel çalışmalar oldukça ilerledi.

Cezeri, 25 yıl Artuklu sarayında Sultan Kara Aslan ve torunu Nasıruddin Mahmud’un yanında görev yaptı. Bu görevinin ardından memleketi Cizre’ye döndü ve burada vefat etti. Yaşamına dair bilgilerimiz, büyük ölçüde kendi kitabında anlattıklarıyla sınırlıdır.

Sibernetik ve otomatik sistemler alanında çalışmaların başlangıcı hususunda; Almanlar Leibniz’i, Fransızlar Descartes ve Pascal’ı, İngilizler Bacon’ı bilim dünyasında ileri sürer. Ancak Cezeri, tüm bu bilim insanlarından 600 yıl önce sibernetiğin ilkelerini ortaya koydu. Yaptığı çalışmalar dönemindeki insanları hayrete düşürüyordu. Bu sebeple dönemin insanları ona “zamanın harikası” anlamına gelen Bediuzzaman diyordu. Cezeri yapmış olduğu çalışmaların çizimini ve teknik anlatımlarına da kaleme aldığı eserde yer vermiştir. Çalışmalarını teoride bırakmayıp onları denemiş ve hayata geçirmiştir. Kendi ifadesiyle “Tatbikata çevrilmeyen her teknik ilmin, doğru ile yanlış arasında kalır” der.



Cezeri hakkında anlatılanlar arasında en dikkat çekeni, bir robot yaparak Artuklu Sultanına sunduğu ve robotun otomatik olarak çalıştığı, kısıtlı bazı hareketlerde yaptığı aktarımıdır. Ayrıca kitabında buna yönelik çizimlerin olması bu aktarıma delil olarak gösterilir. Cezeri’nin Diyarbakır’da görev yaptığı sırada icat ettiği pek çok otomatik makina sarayda kullanılmaktaydı.  Abdest almak için su döken otomat, içecek ikramı yapan robotlar, müzik enstrümanı (saz, tef ve zil) çalan aletler, saray salonlarında gezen tavus kuşu şeklinde makineler, su saatleri ve 24 şifre ile açılabilen kilitler gibi pek çok icadı sarayın içinde kullanılıyordu. Kaleme aldığı eserde yaklaşık 300 makine ve sistemin bilgileri mevcuttur. Bunların çalışma prensiplerini şemalarla tarif etmiştir. Suyun kaldırma kuvveti ve basınç gücünü kullanarak, tamamen yeni bir teknikle otomatik hareketler elde eden sistem kurdu. Cezerî'nin hava, boşluk ve denge prensibini kullanarak yaptığı araçlar oldukça meşhur olmuştur.

Cezeri’nin altı kitaptan oluşan “Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar” eserinin içeriği şu şekildedir:


Kitap I – Eşit saatlerin ve Güneş saatlerinin geçişlerinin belirtildiği saatlerin yapımı üzerinedir. On bölümden oluşur.
Bölüm 1; Güneş saatlerinin miktarını bildiren su saati
Bölüm 2; Güneş saatlerinin geçişini bildiren davulcu su saati
Bölüm 3; Kayık su saati
Bölüm 4; Eşit saatlerin geçişini bildiren fil su saati
Bölüm 5; Eşit saatlerin geçişinin ve onların bölümlerinin öğrenilebildiği bardak su saati
Bölüm 6; Eşit saatlerin geçişinin öğrenilebildiği tavus kuşlu su saati
Bölüm 7; Eşit saatlerin geçişinin mumdan öğrenildiği kılıçlı adamın mumlu saati
Bölüm 8; Eşit saatlerin geçişinin bilinmesi ve bir mum aracılığı ile saatlerin bölümü
Bölüm 9; Bir mum aracılığı ile geçen eşit saatlerin öğrenilebildiği saat
Bölüm 10; Eşit saatlerin geçişinin bir mumla öğrenilebildiği kapılı saat



Kitap II – İçki partileri için uygun kap ve figürlerin yapımı üzerinedir. On bölümden oluşur.
Bölüm 1; İçkili partilerde kime içki verileceğine karar veren bir kadeh
Bölüm 2; Partilerde kime içki verileceğine karar veren bir kadeh
Bölüm 3: İçki partilerinin hakemi
Bölüm 4; Bir içki partisinde havuz üzerinde yüzen kayık
Bölüm 5; İçine su ve farklı renkte şarap doldurulan, içkili partilerde kullanılan şarap ibriği
Bölüm 6; Hükümdarın artığını, yani kadehin dibinde kalan şarabı içen bir soytarı figürü
Bölüm 7; Bir balık ve hükümdara şarap sunacağı bir kadehi tutan, ayakta duran bir sâki
Bölüm 8: Bir kadeh ve şişe tutan bir adam. Şişeden kadehe şarap doldurup içer.
Bölüm 9; Ellerinde birer kadeh ve birer şişe tutan, birbirlerinin kadehine şarap doldurup içen iki şeyhin bulunduğu bir kürsü
Bölüm 10; Fasılalarla bir dolaptan çıkan ve şarap dolu bir kadehi sunan cariye

Kitap III – İbriklerin, kan alma teknelerinin ve abdest alma leğenlerinin yapımı üzerinedir. On bölümden oluşur.
Bölüm 1; Sıcak su, soğuk su ve ılık su dökebilen bir ibrik
Bölüm 2; Hükümdarın abdest alması için kendi kendine su dökebilen, ülüğü ördek şeklinde olan ibrik.
Bölüm 3; Abdest almak için su döken otomat
Bölüm 4; Abdest almak için su döken tavus kuşu
Bölüm 5; Akan kan miktarının öğrenildiği keşişli tekne
Bölüm 6; Kan miktarının belirlenebildiği iki kâtipli tekne
Bölüm 7; Kan miktarının belirlenebildiği hesapçı teknesi
Bölüm 8; Kan miktarının belirlenebildiği hisarlı tekne
Bölüm 9; El yıkamak için kullanılan tavus kuşlu leğen
Bölüm 10; El yıkamak için düzenlenmiş otomat

Kitap IV – Şekillerini değiştiren fıskiyeler ve sürekli çalan flüt için araç yapımı üzerinedir. On bölümden oluşur.
Bölüm 1; İki kefeli fıskiye
Bölüm 2; İki kefesi ve dört adet çıkış delikli borusu olan iki fıskiye
Bölüm 3; İki şamandıralı değişken fıskiye
Bölüm 4; İki şamandıralı fıskiye
Bölüm 5; Belirli aralıklarla şekil değiştiren tarcaharlı fıskiye
Bölüm 6; Belirli aralıklarla şekilleri değişen iki kefeli fıskiye
Bölüm 7; İki küreli, sürekli çalan bir flüt, biri durduğunda diğeri borusunu üfleyen iki borazancı için araç
Bölüm 8; İki kefeli sürekli flüt için bir araç
Bölüm 9; Terazili, sürekli çalan bir flüt için araç
Bölüm 10; İki şamandıralı, sürekli çalan bir flüt için araç


Kitap V – Derin olmayan göllerden ve ırmaklardan suyu yukarı çıkaran araçların yapımı üzerinedir. Beş bölümden oluşur.
Bölüm 1; Bir hayvan yardımıyla bir gölden suyu yukarı çıkarmak için araç
Bölüm 2; Bir gölden veya bir kuyudan suyu çıkaran araç
Bölüm 3; Merkezinde delik sütun bulunan bir kuyu
Bölüm 4; Bir gölden suyu yükseğe çıkaran bir araç
Bölüm 5; Bir tekerlek aracılığı ile akan bir sudan, suyu 20 zirâ yukarı çıkaran bir araç
 
Kitap VI – Değişik ve farklı şeylerin yapımı üzerinedir. Beş bölümden oluşur.
Bölüm 1; Amid (Diyarbakır) kentinde hükümdar sarayı için dökme pirinçten yapılmış bir kapı
Bölüm 2; Küre üzerinde bulunan, konumları bilinmeyen üç noktanın merkez noktası, bu araç yardımıyla dakik olarak saptanabilir; kullanılan dar, geniş ve diğer açılar da onunla ölçülebilir.
Bölüm 3; Alfabedeki harflerin 12’sinin yardımıyla bir sandığı kilitlemek için bir kilit
Bölüm 4; Kapının arkasındaki dört sürgüden oluşan kilit
Bölüm 5; Eşit bir saatlik süreyi uyaran güzel bir kayık

Bilimsel çalışmalar daima birbirinin öncüsü ve tetikleyicisi olmuştur. Cezeri’de çalışmalarını yaparken bilimin birikerek ilerleyen ve gelişen prensibinin örneği olmuştur. Kendisinden önce yapılmış pek çok çalışmadan faydalanmış ve bunları geliştirmiştir. Özellikle Antik Yunan ve Bizans bilim insanlarının çalışmaları Cezeri’ye çok yardımcı olmuştur. Cezeri’yi bilim dünyasında öne çıkaran en önemli özelliği deneye olan düşkünlüğü olmuştur. Yaptığı çalışmaları hayata geçirmek onun için oldukça önemliydi. Kitabında detaylı tariflere, çizimlere ve şemalara yer vermesi de diğer bilim insanlarına deney yapabilmeleri ve makineleri kullanabilmeleri için yol göstermektedir. Daha da önemlisi fikirlerinin uygulanabilmesinin yanında sınanabilmesi içinde bir kılavuz bırakmıştır. Cezeri, bir mucit olmaktan ziyade bir mühendistir. Çalışmaları mühendislik açısından yeni fikirler ve yöntemlerle doludur.

Cezeri’nin yapmış olduğu makinelerden su çarkı ile işleyen tulumba, modern mühendisliğin gelişiminde doğrudan rol almıştır. Bu alet, çift etki ilkesinin uygulanması, dönme hareketinin ileri-geri harekete çevrilmesi, emme borusunun bilinen ilk kullanılışı olması sebebiyle önemlidir.

 

Kaynaklar
Yavuz UNAT:  Artuklular Dönemi’nde Bir Türk Mühendis; Cezeri
Yavuz UNAT:  El-Cezerî'nin, Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar Adlı Eseri
Abdülkadir YÖRÜK, Bekir ÇIRAK: Mekatronik Biliminin Öncüsü İsmail El – Cezeri
Sadettin ÖKTEN: CEZERÎ, İsmâil b. Rezzâz (TDV İslam Ansiklopedisi)

Facebook'ta paylaş   |   Twitter'da paylaş


 | Puan: 10 / 1 Oy | Yazdırılabilir SayfaYazdır

Yorumlar


Henüz Yorum Yazılmamış

Yorum Yazın



KalınİtalikAltçizgiliLink  
Simge Ekle

    

    

    

    







İkisi de Hataylı
YUSUF DA GİTTİ...
Bir ülke çocuklarının üstünü açık bırakırsa...
Türkiye çocuk asker kullanan ülkeler listesinde
Truva Kalkanı: Suç örgütlerine yönelik küresel operasyonda 800'den fazla kişi gözaltına alındı

“SİYAH GÖMLEKLER”İN DÖNÜŞÜ (mü?)
Küba, eşcinsel evliliğe ‘Evet’ dedi
'Erdoğan haber merkezlerini nasıl etkiledi?'
Eski Başbakan Morrison'a soruşturma
HAKİKİ SOL MECLİS’TE

“ Eat. Play. Cash back”
ŞİRİNKFLASYON
Konya kart batağında, Hakkari bankaların takibinde
88 bin milyonerin göç etmesi bekleniyor
İngiltere'de 70 şirkette pilot uygulama: Binlerce işçi haftada 4 gün çalışacak

Avrupa’nın ardından ABD’de maymun çiçeği virüsü alarmı
Ötenazi makinesi “Sarco” İsviçre’de yasal oldu
Yananlar
Zorbalık Nedir? Zorba Kimlere Denir?
Kendisini ahşap kutuda Avustralya’dan Britanya’ya postalayan arkadaşlarını arıyor.

NECO’YU NASIL BİLİRSİNİZ?
Sevdakeş – Şiire Dönüşen Şair
Abidin Dino’yu anmak
HAYDİ KALKIN TİYATROYA GİDİYORUZ.
Goya: Ya Sanat Ya Ölüm (Akıl Uyuyunca)

O kadar da şey etmeyin yani
Sandık Lekesi
Seni Kaldır Beni Kaldır…
Yenilenmek
Injured

Akdeniz’e Türkiye’den günde 144 ton plastik atılıyor
Avustralya’nın doğası hiç olmadığı kadar tehlike altında
Dünya 2,4 derecelik bir sıcaklık artışına doğru gidiyor
Türkiye iki yıl içinde susuz kalacak.
2020'de küresel ısınmanın bedeli çok ağır oldu

Su ve deterjan olmadan çalışan bir çamaşır makinesi
Akıl okuyabilen robot tasarladılar
Sanal Gerçeklik, Artırılmış Gerçeklik , Metaverse, Sanal Uzay Nedir?
Apple'dan iPhone Uygulamalarına Dev Zam: 1 Dolarlık Uygulama 17 TL Oldu
Yapay Et Şirketi Üretime Hazırlanıyor

Kanser hücrelerini öldüren virüs hastalar üzerinde olumlu sonuç verdi
Çin'de havadaki Covid-19'u tespit eden maske geliştirildi
Orta Çağ'da Bir Mühendislik Dehası Cezeri
Tarihi değiştirecek yazıt… İlk kez geçiyor
Bilim insanları, soyu tükenmiş Tazmanya Kaplanı’nı gen düzenleme yoluyla geri getirmeyi planlıyor

Dünya genelinde 771 milyon kişi okuma yazma bilmiyor
Türkiye’de en mutlu insanlar Ege’de yaşıyor
Yoğun zihinsel faaliyet neden yorgunluğu tetikliyor?
Dünyanın en mutlu ülkesi Finlandiya
Dünyanın en mutlu ülkeleri belli oldu: Avustralya 12 Türkiye 112 inci sırada

Bir film, bir kitap, bir anı
“FIRIN”DAN ÇIKTIK
UMUMİ VAZİYET: YANGIN VAR!
BİR AKŞAM ÜSTÜYDÜ
Rusya, “uluslararası hukuku” ihlal mi ediyor yoksa inşa mı ediyor?

UMDUĞUM BULDUĞUM
REJİM
DARB-I MESEL
ISIDAM
Dünyanın 8 Harikası

Amerika’da Ayrımcı Politikalar ve Siyahi Mücadele Tarihi
Dünyanın İlk Destan Kahramanı: Gılgamış
Antik Çağlarda Kendi Memleketlerine Karşı Savaşan Paralı Askerler
Sümer Atasözleri ve Özdeyişler
Museviliği benimsemiş tek Türk devleti : Hazarlar


kose yazarlari En Cok Okunanlar
Son 30 günde en çok okunanlar
En Cok Okunanlar










Basa git